Đăng vào: 2026-04-03
Eo biển Hormuz là tuyến vận chuyển của khoảng một phần ba lượng phân bón thương mại toàn cầu đi bằng đường biển, và việc tuyến này bị đóng đã khiến giá urê tăng khoảng 50% kể từ cuối tháng Hai 2026.
Không một quốc gia nào trong nhóm G7 có kho dự trữ phân bón chiến lược, còn hệ thống đường ống vòng tránh của Saudi chỉ dùng để vận chuyển dầu, không thể vận chuyển các sản phẩm amoniac.
Nông dân tại Bắc bán cầu đang bước vào cao điểm mùa gieo trồng nhưng lại không thể đảm bảo đủ nguồn cung nitơ, đồng nghĩa với việc năng suất cây trồng thấp hơn vào cuối năm nay gần như đã trở thành điều khó tránh khỏi.
Wolfe Research ước tính gián đoạn này có thể đẩy lạm phát thực phẩm tiêu dùng tại nhà ở Mỹ tăng thêm khoảng 2 điểm phần trăm, qua đó trở thành một trong những yếu tố cốt lõi châm ngòi cho sự leo thang giá cả ngoài mức tăng 0.40 điểm phần trăm chỉ đến từ năng lượng.
Hầu hết mọi người đang dõi theo dầu mỏ: giá Brent tăng mạnh, giá xăng tại cây xăng, giá dầu diesel ở các trạm dừng xe. Nhưng điều gần như không ai chú ý là phản ứng dây chuyền bắt đầu từ dầu thô và kết thúc ở hóa đơn đi chợ của người tiêu dùng. Chuỗi tác động đó đi qua phân bón, và mắt xích này hiện đã bắt đầu đứt gãy.
Eo biển Hormuz không chỉ là hành lang vận chuyển dầu mỏ. Theo Liên Hợp Quốc, khoảng một phần ba lượng phân bón thương mại toàn cầu đi bằng đường biển đều đi qua tuyến đường thủy này, và kể từ khi nơi đây gần như bị đóng lại từ đầu tháng Ba 2026, nguồn cung đó cũng đã ngừng lưu thông.
Khác với dầu mỏ, thị trường phân bón không có nguồn dự trữ chiến lược để bù đắp khi xảy ra cú sốc.
Vịnh Ả Rập là một trong những trung tâm sản xuất phân bón chứa nitơ quan trọng nhất thế giới, nơi quyết định trực tiếp đến mối tương quan giữa sản lượng cung ứng và nhu cầu tiêu thụ trên toàn cầu. Theo Diễn đàn Kinh tế Thế giới, khu vực này chiếm ít nhất 20% tổng lượng phân bón xuất khẩu qua đường biển.
Với urê, loại phân bón nitơ được sử dụng phổ biến nhất hiện nay, gần 46% thương mại toàn cầu đến từ các quốc gia nằm ở phía tây Eo biển Hormuz.
Khí tự nhiên là nguyên liệu đầu vào chủ chốt để sản xuất phân bón nitơ, chiếm tới 70% tổng chi phí sản xuất.
Eo biển này cũng là tuyến vận chuyển của khoảng 20% tổng lượng LNG xuất khẩu toàn cầu, vì vậy khủng hoảng hiện nay gây áp lực lên thị trường phân bón theo hai hướng cùng lúc: vừa chặn nguồn hàng thành phẩm rời khỏi Vịnh Ả Rập, vừa làm gián đoạn nguồn khí mà các quốc gia khác cần để tự sản xuất.
Các nước G7 duy trì kho dự trữ dầu chiến lược để giảm sốc nguồn cung dầu mỏ, nhưng với phân bón thì không có cơ chế tương tự. Carnegie Endowment lưu ý rằng đường ống vòng tránh của Saudi chỉ có thể vận chuyển dầu, chứ không thể vận chuyển các sản phẩm amoniac. Nói cách khác, hiện không có tuyến thay thế nào đủ khả năng đưa phân bón ra khỏi Vịnh.
Mỹ sản xuất khoảng ba phần tư nhu cầu phân bón trong nước, nhưng vẫn phải phụ thuộc vào nhập khẩu đối với khoảng một nửa nguồn cung urê.
Goldman Sachs cũng chỉ ra rằng Mỹ có rất ít khả năng nhanh chóng tăng sản lượng nội địa, ngay cả khi nước này có nguồn khí tự nhiên dồi dào.
Stephanie Roth, kinh tế trưởng tại Wolfe Research, ước tính gián đoạn này có thể làm lạm phát giá thực phẩm tiêu dùng tại nhà tăng thêm khoảng 2 điểm phần trăm, đồng thời kéo lạm phát chung của Mỹ tăng thêm khoảng 0.15 điểm phần trăm, ngoài mức tăng 0.40 điểm phần trăm do năng lượng gây ra.
Chương trình Lương thực Thế giới ước tính cuộc khủng hoảng này có thể đẩy thêm 45 triệu người rơi vào tình trạng mất an ninh lương thực nghiêm trọng vào giữa năm 2026.
| Đầu vào | Giá trước chiến tranh | Giá hiện tại | Mức thay đổi |
|---|---|---|---|
| Urê (FOB Ai Cập) | $400-$490/MT | ~$700/MT | +50% |
| DAP/MAP | ~$540/MT | $700+/MT | +30% |
| Amoniac | ~$350/MT | ~$420/MT | +20% |
| Diesel của Mỹ | ~$3.50/gal | $5+/gal | +43% |
Yếu tố thời điểm khiến tình hình lần này nghiêm trọng hơn một cú sốc đứt gãy thông thường trong hoạt động mua bán trên thị trường nguyên vật liệu. Mỹ thường nhập khẩu phân bón mạnh nhất trong giai đoạn từ tháng Hai đến tháng Tư, trong khi hàng từ Vịnh Ả Rập cần từ 30-45 ngày để cập cảng Mỹ.
Điều đó có nghĩa là những lô hàng bị gián đoạn trong tháng Ba sẽ không thể đến kịp thời điểm nhu cầu đạt đỉnh vào tháng Tư, và một khi mùa vụ đã bỏ lỡ khung thời gian bón nitơ thích hợp thì mức sụt giảm năng suất gần như không thể đảo ngược.
Atlantic Council đã mô tả “ba làn sóng” tổn thất kinh tế do việc Eo biển Hormuz bị đóng gây ra. Hiểu rõ ba làn sóng này là điều rất quan trọng với bất kỳ ai đang cố định vị thị trường trước các dữ liệu lạm phát sắp tới.
Làn sóng đầu tiên xuất hiện gần như ngay lập tức. Khi mức giá chuẩn của dòng dầu thô khai thác tại Biển Bắc vượt ngưỡng $100, giá dầu diesel đã bật tăng mạnh mẽ, và giá các sản phẩm lọc dầu cũng leo thang chỉ sau vài ngày. Đây là làn sóng mà thị trường nhìn thấy rõ nhất, và phần lớn đã được phản ánh vào giá.
Làn sóng thứ hai đang diễn ra ngay trong mùa gieo trồng vụ xuân. Giá urê đã tăng từ vùng khoảng $400-$490 mỗi tấn trước xung đột lên quanh $700, tương đương mức tăng xấp xỉ 50%. Trong khi đó, giá DAP và MAP đều đã vượt $700 mỗi tấn.
Với nông dân Mỹ trồng ngô hoặc lúa mì, chi phí phân bón thường chiếm từ một phần ba đến một nửa tổng chi phí vận hành.
Khi giá dầu diesel cũng vượt $5 mỗi gallon, biên lợi nhuận bị bào mòn nhanh chóng. Đó là lý do 54 tổ chức nông nghiệp đã gửi thư tới Tổng thống Trump để kêu gọi hỗ trợ khẩn cấp.
Làn sóng thứ ba vẫn chưa xuất hiện. Đây mới là phần mà thị trường gần như chưa định giá đầy đủ. Khi nông dân không thể đảm bảo đủ lượng nitơ trong giai đoạn bón phân vụ xuân, hai kịch bản sẽ xảy ra: một là họ chuyển từ ngô sang những cây trồng ít cần phân bón hơn như đậu tương, hai là những diện tích đã gieo trồng sẽ phải sử dụng lượng phân thấp hơn, dẫn tới năng suất giảm.
Cả hai kịch bản này đều làm giảm nguồn cung ngũ cốc đưa ra thị trường trong quý 3 và quý 4 năm 2026, gây ra biến động lớn cho việc đầu tư vào các loại cây trồng thiết yếu. Ngô lại là nguyên liệu đầu vào cốt lõi của ngành thức ăn chăn nuôi bò, sữa và gia cầm tại Mỹ, vì vậy giá ngô tăng sẽ nhanh chóng lan sang giá thịt, sữa và trứng.
Atlantic Council cảnh báo các hộ gia đình thu nhập thấp sẽ là nhóm chịu tác động nặng nề nhất, bởi 20% nhóm thu nhập thấp nhất hiện đã phải dành gần một phần ba thu nhập cho thực phẩm.
Một số nhà quản lý quỹ nói với CNBC rằng họ lo ngại cuộc khủng hoảng lần này hơn cả cú sốc phân bón do xung đột Nga-Ukraine gây ra vào năm 2022.
Mức độ tập trung của nguồn cung lần này tạo ra rủi ro lớn hơn: việc Eo biển Hormuz bị đóng khiến khoảng 30% lượng urê giao dịch toàn cầu bị chặn lại cùng lúc, bên cạnh tỷ trọng đáng kể của amoniac, phosphat và lưu huỳnh.
Công suất dự phòng tại các khu vực khác lại rất hạn chế. Goldman Sachs lưu ý rằng công suất sản xuất phân bón nitơ tại Nga và Trung Quốc đang trong trạng thái căng thẳng, trong khi Trung Quốc cũng đã áp đặt các biện pháp hạn chế xuất khẩu riêng.
Cú sốc năm 2022 cũng xảy ra sau khi phần lớn quyết định gieo trồng ở Bắc bán cầu đã được chốt xong. Còn lần này, cú sốc lại xuất hiện đúng vào giai đoạn đặt hàng và bón phân mang tính quyết định.
Tín hiệu quan trọng nhất lúc này không nằm ở dầu mỏ, mà ở giá urê tại cảng nhập khẩu NOLA. Giá đã tăng từ $516 lên $683 mỗi tấn chỉ trong một tuần. Nếu mức giá này tiếp tục duy trì trên $700 cho đến hết tháng Tư, thì làn sóng lạm phát thực phẩm thứ ba gần như sẽ trở thành kịch bản chắc chắn, bất kể điều gì xảy ra tiếp theo với eo biển.
Cần tiếp tục theo dõi chênh lệch giữa các thỏa thuận mua bán phái sinh có kỳ hạn của ngô và hợp đồng tương lai đậu tương. Khi tỷ lệ này nới rộng, đó là dấu hiệu cho thấy nông dân đang dịch chuyển diện tích khỏi các cây trồng tiêu thụ nhiều nitơ, đồng nghĩa với nguồn cung ngô cuối năm có thể suy giảm. Báo cáo Diện tích Gieo trồng Dự kiến của USDA cũng cần được theo dõi sát để xem diện tích ngô có bị điều chỉnh giảm hay không.
Eo biển này là tuyến vận chuyển của khoảng một phần ba lượng phân bón thương mại toàn cầu đi bằng đường biển, trong đó có gần một nửa tổng lượng urê xuất khẩu. Khi tuyến này bị đóng, nguồn cung nitơ cho mùa gieo trồng bị thắt lại, làm chi phí đầu vào tăng và năng suất cây trồng giảm.
Không. Các nước G7 không có kho dự trữ chiến lược tương đương đối với phân bón. Mỹ cũng không thể nhanh chóng tăng sản lượng nội địa để lấp khoảng trống nguồn cung, khiến nông dân dễ bị tổn thương trước các cú sốc từ thị trường toàn cầu.
Giá urê đã tăng khoảng 50% kể từ cuối tháng Hai 2026, từ vùng khoảng $400-$490 mỗi tấn lên xấp xỉ $700. Trong khi đó, DAP và MAP đã tăng hơn 30%.
Làn sóng thứ ba nhiều khả năng sẽ bộc lộ rõ trong quý 3 và quý 4 năm 2026, khi các vụ mùa bị thiếu phân bón bắt đầu được đưa ra thị trường. Các chỉ số lạm phát hiện tại vẫn chưa phản ánh đầy đủ tác động này.
Ngô là cây trồng tiêu thụ nhiều nitơ nhất trong nhóm nông sản chủ lực. Vì ngô là nguyên liệu chính cho sản xuất thịt bò, sữa và gia cầm, nên khi nguồn cung ngô bị siết lại, giá thịt, sữa và trứng nhiều khả năng cũng sẽ tăng theo.
Dầu mỏ đang chiếm trọn các tiêu đề lớn, nhưng phân bón mới là nơi thiệt hại thực sự đang âm thầm tích tụ. Ngay cả khi có một lệnh ngừng bắn vào ngày mai, thực tế rằng các lô hàng nitơ đã bỏ lỡ khung thời gian bón phân vụ xuân vẫn không thể thay đổi, và khoảng trống nguồn cung đó gần như đã bị khóa chặt trong toàn bộ chu kỳ mùa vụ.
Đến khi tác động này hiện rõ trong dữ liệu lạm phát, thì cơ hội để đi trước thị trường gần như cũng đã trôi qua.
Miễn trừ trách nhiệm: Tài liệu này chỉ nhằm mục đích cung cấp thông tin chung và không được xem là lời khuyên tài chính, đầu tư hay bất kỳ hình thức tư vấn nào khác để làm căn cứ hành động. Không có ý kiến nào trong tài liệu này cấu thành khuyến nghị của EBC hoặc của tác giả rằng bất kỳ khoản đầu tư, chứng khoán, giao dịch hay chiến lược đầu tư nào là phù hợp với một cá nhân cụ thể.
