Đăng vào: 2026-04-14
318 triệu người đang phải đối mặt với nạn đói ở mức khủng hoảng trong năm 2026 tại 68 quốc gia, cao hơn hơn gấp đôi so với năm 2019. Nếu xung đột ở Trung Đông kéo dài sang nửa cuối năm, thêm 45 triệu người nữa có thể rơi vào tình trạng mất an ninh lương thực cấp tính.
Nigeria (27.2 triệu), Cộng hòa Dân chủ Congo (26.7 triệu), Sudan (19.1 triệu), Yemen (18.1 triệu) và Afghanistan (13.8 triệu) hiện là năm cuộc khủng hoảng lương thực nghiêm trọng nhất thế giới.
Giá phân bón urê đã tăng khoảng 50% kể từ khi eo biển Hormuz bị phong tỏa. Nông dân tại nhiều khu vực ở châu Phi cận Sahara và Nam Á đang bước vào vụ gieo trồng trong cảnh thiếu hụt đầu vào. Tác động lên năng suất sẽ bắt đầu phản ánh lên thị trường lương thực trong quý 3 và quý 4 năm 2026.
Giai đoạn 2010-2011, cú tăng 40% của giá lương thực đã góp phần khiến bốn chính phủ ở Trung Đông và Bắc Phi sụp đổ. Cuộc khủng hoảng năm 2026 có quy mô lớn hơn, phạm vi địa lý rộng hơn và đang tấn công vào những quốc gia có năng lực tài khóa yếu hơn để chống đỡ.
Thị trường đang dõi theo dầu mỏ. Nhưng câu chuyện lớn hơn nằm ở lương thực. Báo cáo Triển vọng Toàn cầu 2026 của Chương trình Lương thực Thế giới (WFP) cho thấy 318 triệu người đang rơi vào tình trạng đói ở mức khủng hoảng hoặc nghiêm trọng hơn tại 68 quốc gia. So với năm 2019, con số này đã tăng hơn gấp đôi.
Gaza và Sudan đang cùng lúc chứng kiến nạn đói, đánh dấu lần đầu tiên trong thế kỷ này thế giới ghi nhận hai nạn đói diễn ra đồng thời. Trong khi đó, cú sốc phân bón do việc phong tỏa eo biển Hormuz gây ra vẫn chưa kịp phản ánh vào dữ liệu thu hoạch hay trên các kệ hàng thực phẩm.
Lần gần nhất giá lương thực toàn cầu tăng vọt ở quy mô tương đương, bốn chính phủ đã sụp đổ. Những điều kiện đang hình thành trong năm 2026 còn nghiêm trọng hơn, lan sang nhiều quốc gia hơn, trong bối cảnh các nước có ít nguồn lực hơn để ứng phó.
IPC, hệ thống phân loại an ninh lương thực được công nhận toàn cầu, theo dõi nạn đói cấp tính theo từng quốc gia và theo mức độ nghiêm trọng. Những con số của năm 2026 giống như một tấm bản đồ cảnh báo rủi ro chính trị.
Nigeria đứng đầu thế giới với 27.2 triệu người đang ở mức đói khủng hoảng trở lên. Cộng hòa Dân chủ Congo đứng ngay sau với 26.7 triệu người. Sudan, nơi đang chìm trong nội chiến và đã được xác nhận có nạn đói, có 19.1 triệu người. Yemen, sau một thập kỷ xung đột và sụp đổ kinh tế, có 18.1 triệu người. Afghanistan có 13.8 triệu người.
Chỉ riêng năm quốc gia này đã chiếm hơn 115 triệu người không thể tự nuôi sống bản thân một cách ổn định.
Danh sách còn tiếp tục: Nam Sudan (7.6 triệu), Pakistan (7.5 triệu), Somalia (6.5 triệu), Haiti (5.9 triệu), Kenya (4.1 triệu), Malawi (4 triệu), Guatemala (3 triệu), Cameroon (3.1 triệu), Cộng hòa Trung Phi (2.3 triệu), Chad (1.9 triệu) và Niger (1.9 triệu). FAO và WFP đã xác định 16 điểm nóng về nạn đói, trong đó có 6 điểm ở mức cảnh báo cao nhất, nơi các cộng đồng đang đứng trước nguy cơ nạn đói cận kề gồm Sudan, Gaza, Nam Sudan, Yemen, Mali và Haiti.
Đây không còn là dự báo. Đây là tình trạng đang hiện hữu, được ghi nhận trước cả khi toàn bộ tác động từ cú sốc phân bón do Hormuz gây ra kịp lan tới các thị trường lương thực.
Chuỗi lạm phát từ dầu mỏ lan truyền sang lương thực đang vận hành theo một trình tự mà phần lớn giới phân tích chưa theo sát, tạo ra các yếu tố cơ bản thúc đẩy tình trạng vật giá leo thang không thể kiểm soát: giá dầu thô và khí tự nhiên tăng mạnh kéo chi phí sản xuất phân bón nitơ đi lên, từ đó làm tăng chi phí đầu vào của nông dân, buộc họ phải cắt giảm lượng phân bón sử dụng, hoặc chuyển phần chi phí đó vào giá thực phẩm, hoặc cả hai.
Eo biển Hormuz là tuyến trung chuyển khoảng một phần ba lượng phân bón giao dịch toàn cầu. Kể từ khi chiến tranh bùng phát vào ngày 28 tháng 2, các dòng hàng qua tuyến này đã bị hạn chế nghiêm trọng.
Ngân hàng Thế giới cho biết giá urê trong tháng 3 năm 2026 đã tăng gần 46% so với tháng trước, tức từ tháng 2 sang tháng 3. Các nhà phân tích trong ngành theo dõi urê hạt của Ai Cập, một chỉ số tham chiếu quan trọng đối với phân bón nitơ, ghi nhận giá đã tăng từ vùng $400-$490 lên khoảng $700 mỗi tấn.
Bài viết này tập trung vào nơi cú sốc đó tác động trực tiếp: các cánh đồng vụ gieo trồng tại châu Phi cận Sahara, Nam Á và Đông Nam Á, nơi hơn 90% phân bón phải nhập khẩu, và các quyết định gieo trồng vụ xuân lại được đưa ra đúng vào thời điểm nguồn cung bị thắt lại và giá cả tăng vọt.
Kinh tế trưởng của FAO, Maximo Torero, ngày 14 tháng 4 năm 2026 đã cảnh báo rằng “thời gian không còn nhiều” đối với các chuyến hàng phân bón. Nông dân không thể mua hoặc tiếp cận nguồn phân bón nitơ sẽ phải sản xuất với lượng đầu vào thấp hơn, và điều đó đồng nghĩa với năng suất thấp hơn. Năng suất giảm sẽ dẫn tới nguồn cung ngũ cốc thắt chặt hơn và giá lương thực tăng mạnh trong quý 3 và quý 4 năm 2026.
Bản cập nhật hàng hóa mới nhất của Ngân hàng Thế giới đã giúp giới chuyên gia đánh giá các chỉ số kinh tế toàn diện và xác nhận các tín hiệu rủi ro ban đầu: giá lúa mì tăng 13%, chỉ số giá ngũ cốc tăng 7% và lạm phát giá thực phẩm theo quý tại các nước thu nhập thấp đã tăng tốc từ cuối năm 2025 sang đầu năm 2026. Tuy nhiên, đây mới chỉ là những con số mở màn. Tác động đầy đủ từ vụ thu hoạch vẫn chưa thực sự xuất hiện trên thị trường.
WFP đã công bố một phân tích riêng vào tháng 3 năm 2026, mô phỏng kịch bản nạn đói toàn cầu sẽ diễn biến ra sao nếu giá dầu duy trì trên $100 mỗi thùng đến giữa năm. Kết luận là gần 45 triệu người nữa có thể rơi vào tình trạng mất an ninh lương thực cấp tính.
Phân tích theo từng khu vực cho thấy mức độ dễ tổn thương rất rõ. Tại Đông và Nam Phi, có thể sẽ có thêm 17.7 triệu người vượt ngưỡng đói. Trên 10 quốc gia châu Á, thêm 9.1 triệu người đối mặt với rủi ro tương tự. Tại Mỹ Latinh và Caribe, dự kiến sẽ có thêm 2.2 triệu người rơi vào mức khủng hoảng.
Những quốc gia bị tác động nặng nhất là các nước phải nhập khẩu cả lương thực lẫn nhiên liệu nhưng lại không có đủ dư địa tài khóa để trợ cấp cho phần thiếu hụt đó. Sudan nhập khẩu 80% lúa mì. Somalia đã ghi nhận giá các mặt hàng thiết yếu tăng ít nhất 20% kể từ khi xung đột nổ ra. Cả hai đều gần như không còn khả năng hấp thụ thêm một cú sốc mới.
Giá thực phẩm chưa bao giờ là nguyên nhân duy nhất dẫn đến cách mạng. Nhưng nhiều nghiên cứu đã được bình duyệt từ New England Complex Systems Institute, International Food Policy Research Institute cùng các công trình đăng trên Nature và ScienceDirect đều gặp nhau ở một kết luận: giá lương thực tăng là “điều kiện kích hoạt bất ổn xã hội”, biến những bất mãn âm ỉ thành nổi loạn công khai.
Trong giai đoạn 2010-2011, giá lương thực toàn cầu tăng khoảng 40% sau khi một đợt hạn hán lịch sử tại Nga phá hủy một phần ba sản lượng lúa mì và kéo theo lệnh cấm xuất khẩu. Tại Ai Cập, giá ngũ cốc đã tăng 30% ngay cả khi chính phủ vẫn duy trì các khoản trợ cấp tương đương 8% GDP.
Khi chính phủ không còn đủ khả năng duy trì sự phục tùng của người dân bằng bánh mì giá rẻ, các cuộc biểu tình bùng nổ vào tháng 1 năm 2011, và Tunisia, Libya, Yemen cùng Ai Cập đều chứng kiến chính quyền của mình sụp đổ.
Từ chỉ bánh mì trong tiếng Ả Rập, “aish”, đồng thời cũng mang nghĩa là cuộc sống. Khi bánh mì trở nên ngoài tầm với, phương trình chính trị có thể thay đổi chỉ sau một đêm.
Có ba khác biệt mang tính cấu trúc khiến cuộc khủng hoảng lương thực hiện tại trở thành rủi ro chính trị lớn hơn so với năm 2011.
Thứ nhất là quy mô. 318 triệu người đang đối mặt với nạn đói tại 68 quốc gia, vượt xa những gì từng xảy ra vào năm 2011. Cuộc khủng hoảng hiện nay trải rộng trên ba châu lục, chứ không còn bó hẹp trong một khu vực.
Thứ hai là nguồn gây gián đoạn. Năm 2011, cú sốc đến từ thời tiết. Năm 2026, cú sốc bắt nguồn từ hạ tầng năng lượng. Việc phong tỏa eo biển Hormuz cùng lúc đẩy giá dầu, khí tự nhiên, phân bón, vận tải biển và thực phẩm đi lên. Hạn hán chỉ đánh vào một đầu vào. Nhưng một điểm nghẽn năng lượng lại tác động tới tất cả cùng lúc.
Thứ ba là năng lực tài khóa đang ngày càng suy yếu. Nhiều chính phủ tại châu Phi cận Sahara và Nam Á đã bị bào mòn đáng kể bởi áp lực nợ vay của chính phủ từ thời kỳ đại dịch bệnh, kết hợp với lạm phát kéo dài và sự suy giảm nghiêm trọng của dòng viện trợ quốc tế.
WFP cần $13 tỷ để hỗ trợ 110 triệu người dễ tổn thương nhất trong năm 2026, nhưng tổ chức này dự kiến chỉ nhận được khoảng một nửa. Viện trợ nhân đạo toàn cầu hiện chỉ đáp ứng chưa đến một nửa tổng nhu cầu, trong khi nguồn tài trợ dành cho WFP đã giảm 40% từ năm 2024 sang năm 2025.
IMF lưu ý rằng thực phẩm chiếm khoảng 36% chi tiêu hộ gia đình tại các quốc gia thu nhập thấp, so với 20% ở các thị trường mới nổi và 9% ở các nền kinh tế phát triển. Khi một phần ba ngân sách hộ gia đình phải dành cho ăn uống mà giá cả lại tăng vọt, áp lực chính trị đè lên các chính phủ sẽ nhanh chóng trở thành vấn đề sống còn.
Hơn 90% lượng phân bón tiêu thụ tại khu vực này là hàng nhập khẩu. Những nông dân bước vào vụ gieo trồng mà không có đủ đầu vào nitơ sẽ phải chấp nhận sản lượng thấp hơn, qua đó tạo ra làn sóng tăng giá thứ hai vào cuối năm 2026.
Điển hình như Nigeria, quốc gia vốn đã phải xử lý cuộc khủng hoảng lương thực với 27.2 triệu người bị ảnh hưởng, nay còn phải oằn mình gánh chịu những hệ lụy từ việc dỡ bỏ trợ cấp nhiên liệu cũng như những động lực làm suy yếu giá trị đồng nội tệ so với các ngoại tệ khác. Sudan cũng có 19.1 triệu người mất an ninh lương thực, và con số đó vẫn đang tăng lên trong khi các tuyến cung ứng qua Port Sudan liên tục bị tấn công. Somalia có 6.5 triệu người ở mức đói khủng hoảng, trong bối cảnh giá hàng hóa đã tăng 20% kể từ khi xung đột bắt đầu.
Vành đai Sahel, trải dài qua Mali, Burkina Faso, Chad và Niger, đang đồng thời phải hứng chịu xung đột, di dời dân cư và sự sụp đổ của mùa màng.
Ấn Độ, Bangladesh, Pakistan và Thái Lan đều phụ thuộc vào phân bón nitơ nhập khẩu cùng khí tự nhiên cho sản xuất trong nước. Pakistan hiện có 7.5 triệu người đang rơi vào khủng hoảng lương thực, trong bối cảnh nước này vẫn đang gánh chịu hệ quả của lũ mùa gió mùa năm 2025, hạn hán kéo dài và bất ổn tại khu vực biên giới với Afghanistan.
13.8 triệu người mất an ninh lương thực tại Afghanistan đang phải chịu áp lực chồng chất từ hạn hán, hậu quả sau một trận động đất và xung đột xuyên biên giới. Bangladesh hiện đang tiếp nhận gần một triệu người tị nạn Rohingya trong các trại vốn phụ thuộc vào nguồn viện trợ lương thực bên ngoài đang bị cắt giảm.
Tại Nepal, hàng triệu hộ gia đình sống dựa vào kiều hối từ các quốc gia vùng Vịnh đang phải đối mặt với chi phí vận chuyển tăng cao và nguy cơ gián đoạn đi lại.
Haiti có 5.9 triệu người rơi vào khủng hoảng lương thực, tương đương hơn một nửa dân số. Bạo lực băng đảng đã làm đứt gãy chuỗi cung ứng, phá hủy mùa màng và buộc WFP phải đình chỉ các chương trình bữa ăn nóng. Guatemala có 3 triệu người mất an ninh lương thực cấp tính. Đây đều là những nền kinh tế nhỏ, không có vùng đệm tài khóa và cũng không có năng lực sản xuất phân bón trong nước.
Thị trường tài chính đã phản ánh cú sốc dầu. Nhưng họ vẫn chưa định giá chuỗi tác động từ lương thực sang bất ổn, vốn thường xuất hiện sau độ trễ từ ba đến sáu tháng.
Cơ chế truyền dẫn diễn ra từ thiếu hụt phân bón đến sụt giảm sản lượng cây trồng, rồi sang giá thực phẩm tăng, ngân sách hộ gia đình bị bóp nghẹt, và cuối cùng là áp lực chính trị đè lên các chính phủ không có dự trữ để chống đỡ. Mỗi mắt xích trong chuỗi này đều khiến độ trễ kéo dài thêm.
Thực tế, biến động tỷ giá, dòng vốn vào các công cụ nợ do nhà nước phát hành và thị trường cổ phiếu của những quốc gia dễ tổn thương nhất tại Sahel, Sừng châu Phi và Nam Á vẫn chưa phản ánh đầy đủ rủi ro chính trị đang ẩn chứa trong dữ liệu thu hoạch của quý 3 và quý 4. Khi các báo cáo về sản lượng cây trồng được công bố và lạm phát giá lương thực tăng tốc, quá trình định giá lại tài sản sẽ diễn ra dồn dập và đột ngột.
Năm 2010, tín hiệu cảnh báo sớm là lệnh cấm xuất khẩu của Nga. Thị trường đã phớt lờ nó trong nhiều tháng. Đến tháng 1 năm 2011, bốn chính phủ đã sụp đổ. Tín hiệu sớm của năm 2026 là việc gián đoạn phân bón tại Hormuz. Độ trễ vẫn tương tự. Nhưng quy mô thì lớn hơn.
Mọi cú sốc lớn về giá lương thực trong lịch sử hiện đại đều tạo ra những hệ quả chính trị mà thị trường tài chính thường không lường trước được.
Nhìn lại quá khứ, giai đoạn suy thoái kinh tế toàn cầu tồi tệ năm 2008 đã kéo theo cuộc khủng hoảng lương thực, châm ngòi cho bạo loạn tại 48 quốc gia. Tiếp đó, đợt bão giá năm 2011 cũng đã khiến bốn chính phủ sụp đổ và mở ra các cuộc nội chiến dai dẳng. Đáng lo ngại thay, cuộc khủng hoảng năm 2026 đang diễn ra trên quy mô lớn hơn, tại nhiều quốc gia hơn nhưng lại với ít nguồn lực ứng phó hơn hẳn.
318 triệu người đang đối mặt với nạn đói hiện nay là một tín hiệu cảnh báo sớm đối với rủi ro chủ quyền, áp lực tiền tệ và bất ổn chính trị trên ba châu lục, trong khi dữ liệu thu hoạch sẽ bắt đầu xuất hiện từ quý 3.
Tuyên bố miễn trừ trách nhiệm: Bài viết này chỉ nhằm mục đích cung cấp thông tin và không cấu thành tư vấn tài chính. Hãy luôn tự nghiên cứu trước khi đưa ra quyết định giao dịch.
