Đăng vào: 2026-04-22
Hỗ trợ phát triển song phương dành cho Châu Phi hạ Sahara giảm từ 16% đến 28% trong năm 2025, nằm trong làn sóng thu hẹp hằng năm lớn nhất từng ghi nhận trong lịch sử ODA toàn cầu. Giám đốc khu vực Châu Phi của IMF gọi cú sốc này là “mang tính cấu trúc”, không phải một biến động theo chu kỳ.
ODA toàn cầu giảm 23,1% trong năm 2025, xuống còn $174,3 tỷ. Hoa Kỳ chiếm tới ba phần tư mức sụt giảm này, khi viện trợ của nước này giảm 56,9%. Năm nhà tài trợ lớn nhất gồm Hoa Kỳ, Đức, Vương quốc Anh, Nhật Bản và Pháp cùng chiếm 95,7% tổng mức giảm.
Dù dòng viện trợ bị rút lại, 11 trong 15 nền kinh tế tăng trưởng nhanh nhất thế giới năm 2026 vẫn nằm ở châu Phi. Riêng Châu Phi hạ Sahara được dự báo tăng 4,3%, nhanh hơn gần 40% so với mức trung bình toàn cầu 3,1%.
Lục địa này đã huy động khoảng $18 tỷ từ thị trường vốn quốc tế trong năm 2025. Những quốc gia như Ethiopia, Nigeria và Ghana đã nhanh chóng bù đắp phần viện trợ thiếu hụt thông qua cải cách thuế trong nước và tái phân bổ ngân sách.
Tuần trước, tại Cuộc họp Mùa Xuân của IMF ở Washington, Giám đốc khu vực Châu Phi của Quỹ, Abebe Selassie, cho biết hỗ trợ phát triển song phương dành cho Châu Phi hạ Sahara đã giảm từ 16% đến 28% trong năm 2025. Ông dành hẳn một chương trong Báo cáo Triển vọng Kinh tế Khu vực với tiêu đề “Cắt giảm viện trợ tại Châu Phi hạ Sahara: Lần này đã khác”.
Những đợt giảm viện trợ trước đây thường mang tính chu kỳ, khi các nhà tài trợ siết chi tiêu trong giai đoạn chịu áp lực tài khóa rồi quay trở lại khi điều kiện cải thiện. Điều Selassie mô tả lần này mang tính cấu trúc: bốn nhà tài trợ phương Tây lớn nhất đồng loạt cắt ODA trong hai năm liên tiếp, một diễn biến chưa từng xảy ra trước đây, trong khi OECD dự báo mức viện trợ sẽ tiếp tục giảm thêm 5,8% trong năm 2026.
IMF cũng dự báo 11 trong 15 nền kinh tế tăng trưởng nhanh nhất thế giới năm 2026 nằm ở châu Phi, đưa lục địa này trở thành khu vực có tốc độ gia tăng quy mô nền kinh tế ấn tượng nhất hành tinh. Một lục địa đang hấp thụ làn sóng rút viện trợ lớn nhất trong lịch sử hiện đại, nhưng vẫn tăng trưởng nhanh hơn mọi khu vực khác, tạo ra một nghịch lý mà thị trường tài chính vẫn chưa định giá đầy đủ.
Dữ liệu sơ bộ của OECD cho năm 2025, công bố vào tháng 4 năm 2026, xác nhận đây là đợt thu hẹp hằng năm lớn nhất của viện trợ phát triển chính thức kể từ khi dữ liệu được ghi nhận. Tổng ODA từ các nước DAC giảm 23,1%, xuống còn $174,3 tỷ, đưa quy mô hỗ trợ quay về các mức từng thấy vào năm 2015, thời điểm Chương trình nghị sự Phát triển Bền vững 2030 được thông qua.
Năm nhà tài trợ lớn nhất gần như là nguồn gốc của toàn bộ mức sụt giảm:
Hoa Kỳ: ODA giảm 56,9%, tương đương mức giảm $38 tỷ, là mức cắt giảm trong một năm lớn nhất từng được ghi nhận đối với bất kỳ nhà tài trợ nào
Vương quốc Anh: Cắt viện trợ từ 0,5% xuống 0,3% GNI, tương đương khoảng £6 tỷ bị cắt giảm
Đức: Dù lần đầu trở thành nhà cung cấp ODA lớn nhất với $29,1 tỷ, Đức vẫn cắt tổng mức viện trợ của mình 27%
Pháp: Giảm ODA trong khuôn khổ nỗ lực củng cố tài khóa rộng hơn
Nhật Bản: Thu hẹp đóng góp trong bối cảnh các ràng buộc tài khóa trong nước gia tăng
Tổng cộng, năm quốc gia này chiếm 95,7% toàn bộ mức giảm. Phần lớn nguồn lực được tái phân bổ sang chi tiêu quốc phòng, khi các đồng minh NATO đẩy nhanh việc nâng ngân sách để đạt mục tiêu 2% GDP trong bối cảnh chiến sự tại Trung Đông và sức ép kéo dài từ Washington.
Quy mô của sự dịch chuyển này thể hiện rõ qua một phép so sánh duy nhất: khi tính cả các dòng vốn từ các định chế của EU, Ukraine nhận $44,9 tỷ ODA trong năm 2025, tăng 18,7%. Riêng con số này đã vượt tổng ODA song phương dành cho toàn bộ các nước kém phát triển nhất ($28,1 tỷ) và toàn bộ các nước Châu Phi hạ Sahara ($29,2 tỷ).
Tám trong số 20 quốc gia nhận viện trợ nước ngoài lớn nhất tính theo tỷ lệ trên tổng thu nhập quốc dân nằm ở châu Phi. Những quốc gia dễ tổn thương và chịu ảnh hưởng bởi xung đột, nơi viện trợ đóng vai trò như nguồn tài trợ ngân sách hơn là khoản bổ sung, đang đối mặt với rủi ro lớn nhất.
OECD xác định các nước dễ bị ảnh hưởng nhất gồm Kenya, Mozambique, Uganda, Nam Phi và Tanzania, nằm trong nhóm nhận nhiều ODA nhất cho lĩnh vực y tế, vốn đã giảm 19-33% trong năm 2025 so với mức năm 2023. Tại Nigeria, tài trợ từ USAID từng chiếm khoảng một phần năm ngân sách y tế quốc gia. Tại Burundi, Cộng hòa Trung Phi, Liberia, Niger và Somalia, viện trợ chiếm tỷ trọng đáng kể trong nguồn thu của chính phủ.
Bối cảnh vĩ mô càng làm áp lực thêm nặng nề. Dự báo tình trạng vật giá leo thang tại Châu Phi hạ Sahara sẽ tăng từ 3,4% trong năm 2025 lên 5,0% trong năm 2026, do chi phí dầu mỏ, phân bón và vận tải tăng sau xung đột ở Trung Đông. Trong khu vực, 22 quốc gia thu nhập thấp đang rơi vào tình trạng căng thẳng nợ hoặc có nguy cơ cao rơi vào tình trạng này, trong khi Ngân hàng Phát triển châu Phi ước tính khoảng thiếu hụt tài trợ cơ sở hạ tầng hằng năm lên tới $108 tỷ.
Trái ngược với những áp lực đó, các chỉ số tăng trưởng lại rất nổi bật. Châu Phi hạ Sahara tăng trưởng 4,5% trong năm 2025, tốc độ nhanh nhất trong hơn một thập kỷ, trong khi lạm phát giảm xuống mức trung vị 3,4% từ 4,8% của năm 2024. Thâm hụt tài khóa thu hẹp, nợ công giảm và cán cân tài khoản vãng lai được cải thiện.
Dự báo của IMF cho năm 2026 cho thấy rõ tăng trưởng đang tập trung ở đâu:
| Quốc gia | Tăng trưởng GDP 2026 | Động lực chính |
|---|---|---|
| Nam Sudan | 22,4% | Khôi phục xuất khẩu dầu |
| Guinea | 10,5% | Mở rộng ngành khai khoáng |
| Sudan | 9,5% | Phục hồi kinh tế sau xung đột |
| Uganda | 7,6% | Xuất khẩu vàng, cà phê; sản xuất dầu |
| Rwanda | 7,5% | Dịch vụ, xây dựng, trung tâm công nghệ |
| Ethiopia | 7,1% | Đầu tư thủy điện, cải cách |
| Bờ Biển Ngà | 6,3% | Đa dạng hóa nông nghiệp và sản xuất |
| Niger | 6,0%+ | Tăng sản lượng dầu |
| Benin | 6,0%+ | Hạ tầng cảng, xuất khẩu bông |
| Zambia | 6,0%+ | Phục hồi ngành khai khoáng |
| Senegal | 6,0%+ | Sản xuất dầu khí |
Các động lực này có thể chia thành ba nhóm: phục hồi sau xung đột (Nam Sudan, Sudan), tận dụng tài nguyên thiên nhiên và sự biến động của thị trường năng lượng (Guinea, Niger, Zambia, Senegal), và cải cách cấu trúc kết hợp đa dạng hóa kinh tế (Ethiopia, Rwanda, Uganda, Bờ Biển Ngà, Benin). Với nhà đầu tư dài hạn, nhóm thứ ba sẽ là trọng tâm, bởi tăng trưởng ở đây phản ánh lựa chọn chính sách nhiều hơn là chu kỳ hàng hóa.
Tạp chí Foreign Affairs công bố một phân tích chi tiết vào tháng 3 năm 2026, cho rằng phản ứng của châu Phi trước cú sốc viện trợ bền bỉ hơn nhiều so với dự đoán. Một số trường hợp ở cấp quốc gia cho thấy rõ điều đó.
Chính phủ Ethiopia đã nâng dự báo tăng trưởng năm 2026 của mình từ 8,9% lên 10,2% (IMF thận trọng hơn khi dự báo 7,1%), ban hành một loại thuế mới để bù đắp nguồn tài trợ trước đây do USAID cung cấp, đồng thời tiếp tục cải cách tỷ giá hối đoái và giảm trợ cấp. Nigeria huy động được gần một nửa khoản tài trợ y tế bị mất từ USAID chỉ trong vòng một tháng sau thông báo ngừng hoạt động. Ghana bãi bỏ trần thuế bảo hiểm y tế quốc gia và chuyển hướng nguồn lực trong nước sang y tế cùng các chương trình xã hội.
Các chính phủ châu Phi đã huy động khoảng $18 tỷ từ thị trường vốn quốc tế trong năm 2025, cho thấy khả năng tiếp cận thị trường vẫn được duy trì ngay cả khi viện trợ suy giảm. Ma-rốc đã dịch chuyển nền tảng sản xuất sang các ngành có giá trị cao hơn, gồm ô tô và hàng không vũ trụ, trong khi Mauritius xếp thứ 56/171 quốc gia trong Chỉ số Tiến bộ Xã hội Toàn cầu 2026. Rwanda mở rộng chăm sóc sức khỏe ban đầu bằng nguồn lực trong nước và phát triển hệ thống hồ sơ bệnh nhân điện tử.
Mẫu số chung trong các ví dụ này là một sự chuyển dịch rộng hơn trong cách những nền kinh tế có định hướng cải cách mạnh nhất tại châu Phi tự tài trợ cho mình, từ phụ thuộc viện trợ sang huy động nguồn thu nội địa và thị trường vốn.
Tốc độ tăng trưởng tổng hợp của lục địa che khuất sự phân hóa rất lớn giữa các quốc gia. Những nước xuất khẩu dầu được hưởng lợi từ giá dầu thô cao, trong khi các nước nhập khẩu dầu phải đối mặt với điều kiện thương mại xấu đi, lạm phát cao hơn và môi trường tài chính thắt chặt hơn. Các nền kinh tế theo đuổi cải cách đang thu hút vốn tư nhân, còn những quốc gia dễ tổn thương, vốn dựa vào viện trợ để tài trợ cho ngân sách cơ bản, lại đối mặt với rủi ro sụp đổ tài khóa thực sự.
Quỹ Tiền tệ Quốc tế cảnh báo rằng tăng trưởng của Châu Phi hạ Sahara, dù nhanh nhất so với các khu vực khác, vẫn “quá yếu để bắt kịp thu nhập của những khu vực còn lại”. Những thành quả của năm 2025 là có thật, nhưng đang chịu sức ép từ chiến tranh ở Trung Đông, làn sóng cắt giảm viện trợ, chi phí trả nợ tăng và xu hướng tái phân bổ vốn toàn cầu sang chi tiêu quốc phòng tại châu Âu và Bắc Mỹ.
Việc mô hình tài trợ của châu Phi có thể chuyển hẳn từ phụ thuộc viện trợ sang thị trường vốn, huy động nguồn lực trong nước và đầu tư trực tiếp nước ngoài hay không sẽ phụ thuộc vào khả năng động lực cải cách tại những quốc gia như Ethiopia, Rwanda, Nigeria, Bờ Biển Ngà và Kenya vượt qua áp lực tài khóa do làn sóng rút viện trợ gây ra.
Đợt thu hẹp viện trợ lớn nhất trong lịch sử đang tác động tới châu Phi đúng vào thời điểm lục địa này đạt được mức tăng trưởng mạnh nhất trong một thập kỷ. Nếu nhìn riêng lẻ, cả kịch bản khủng hoảng lẫn kịch bản lạc quan đều chưa phản ánh đầy đủ bức tranh thực tế.
Những quốc gia thích ứng nhanh nhất, tăng thu nội địa, tiếp cận được thị trường vốn và đa dạng hóa nền kinh tế, đang chứng minh rằng tăng trưởng vẫn có thể duy trì khi nguồn hỗ trợ bên ngoài rút đi. Ngược lại, các nước phụ thuộc vào viện trợ để tài trợ ngân sách, đặc biệt là những quốc gia dễ tổn thương với năng lực thể chế hạn chế, đang bước vào một lộ trình hoàn toàn khác.
Các con số tổng hợp cho thấy châu Phi vẫn đang tăng trưởng. Dữ liệu theo từng quốc gia cho thấy phần nào của châu Phi đang xây dựng được nền tảng bền vững, và phần nào đang hứng chịu một cú sốc có thể không dễ phục hồi trong thời gian ngắn.
