จิตวิทยาการเทรด: ทำไมกรอบความคิดสำคัญกว่ากลยุทธ์

จิตวิทยาการเทรด (Trading Psychology) คือการศึกษาว่าอารมณ์ ความลำเอียงทางความคิด (Cognitive Bias) และพฤติกรรมความคิดของเทรดเดอร์ ส่งผลต่อการตัดสินใจอย่างไรเมื่อต้องเทรดด้วยเงินจริง ครอบคลุมทั้งความกลัว ความโลภ ความใจร้อน และความมั่นใจเกินไป และอธิบายได้ว่าทำไมเทรดเดอร์สองคนที่ใช้กลยุทธ์เดียวกัน จึงจบปีด้วยผลลัพธ์ที่แตกต่างกันอย่างสิ้นเชิง กลยุทธ์บอกว่าควรทำอะไร ส่วนจิตวิทยาคือตัวตัดสินว่าเราจะทำตามนั้นได้จริงหรือไม่

จิตวิทยาการเทรดคืออะไร

จิตวิทยาการเทรด หมายถึงสภาวะจิตใจและอารมณ์ที่กำหนดวิธีที่เทรดเดอร์เปิดสถานะ บริหารสถานะ และปิดสถานะ ซึ่งประกอบด้วยองค์ประกอบหลัก 3 ส่วน ดังนี้

• อารมณ์ (Emotion) ความกลัว ความโลภ ความหวัง และความเสียใจ ส่งผลต่อขนาดการเปิดสถานะและจังหวะที่เทรดเดอร์เลือกปิดสถานะ

• ความลำเอียงทางความคิด (Cognitive Bias) ความผิดพลาดเชิงระบบในการให้เหตุผล ซึ่งในขณะนั้นดูสมเหตุสมผล เช่น การเลือกรับข้อมูลที่สนับสนุนมุมมองที่มีอยู่แล้วเท่านั้น

• ความมีวินัย (Discipline) ความสามารถในการทำตามแผนที่เขียนไว้ แม้ในขณะที่หน้าจอกำลังกระตุ้นให้ละทิ้งแผนนั้น

ช่องว่างระหว่างการรู้กฎกับการทำตามกฎ คือจุดที่บัญชีเทรดส่วนใหญ่สูญเงินไป เทรดเดอร์คนหนึ่งอาจอธิบายวิธีตั้งจุดตัดขาดทุน (Stop Loss) ได้อย่างถูกต้อง แต่ก็ยังขยับจุดตัดขาดทุนลงระหว่างที่ขาดทุนอยู่ ปัญหาไม่เคยอยู่ที่ความรู้เลย

7 กับดักทางจิตวิทยาที่เทรดเดอร์มักเจอ

1. การเทรดถี่เกินไป (Overtrading)

การเปิดสถานะเทรดเพียงเพราะรู้สึกอึดอัดเมื่อไม่มีสถานะใดอยู่ในมือ การเทรดทุกครั้งที่เพิ่มขึ้นมาล้วนมีต้นทุนแอบแฝงจากสเปรด ค่าคอมมิชชั่น และค่าสวอป และข้อมูลของ Barber และ Odean ก็ชี้ว่าความถี่ในการเทรดมีความสัมพันธ์ในทางตรงกันข้ามกับผลตอบแทนสุทธิ งานศึกษาของทั้งสองคนในปี 2001 พบว่าการเทรดถี่ทำให้ผลตอบแทนสุทธิต่อปีของนักลงทุนชายลดลงถึง 2.65 จุดเปอร์เซ็นต์ (Boys Will Be Boys, Quarterly Journal of Economics) หากยังไม่แน่ใจว่าตัวเองเข้าข่ายนี้หรือไม่ ให้ลองนับจำนวนครั้งที่เทรดในเดือนที่ผ่านมา แล้วเทียบต้นทุนรวมกับผลลัพธ์สุทธิที่ได้ รายละเอียดทั้งหมดอยู่ในบทความเรื่องวิธีหยุดเทรดถี่เกินไปและรักษาวินัยในการเทรด

2. ความกลัวตกรถ (FOMO)

การเข้าเทรดตามราคาที่วิ่งไปไกลแล้ว เพียงเพราะเห็นคนอื่นดูเหมือนจะทำกำไรได้ Barber และ Odean ยังพบด้วยว่านักลงทุนรายย่อยมักเป็นฝ่ายซื้อสุทธิในสินทรัพย์ที่ดึงดูดความสนใจ ไม่ว่าจะเป็นสินทรัพย์ที่ตกเป็นข่าว มีปริมาณการซื้อขายผิดปกติ หรือให้ผลตอบแทนสูงเป็นพิเศษในช่วงที่ผ่านมา (All That Glitters, Review of Financial Studies, 2008) ความสนใจของฝูงชนมีอิทธิพลต่อการเข้าเทรดมากกว่าการวิเคราะห์เสียอีก ดูคำอธิบายฉบับเต็มได้ในบทความเรื่อง FOMO ในการเทรดคืออะไร

3. การเทรดเอาคืน (Revenge Trading)

การเพิ่มขนาดสถานะทันทีหลังขาดทุน เพื่อพยายามเอาเงินที่เสียไปกลับคืนมา ความขาดทุนกลายเป็นเรื่องส่วนตัว และขนาดสถานะก็ไม่สะท้อนความเสี่ยงของบัญชีอีกต่อไป นี่คือกับดักที่มีโอกาสสูงที่สุดที่จะทำให้บัญชีหมดตัวภายในวันเดียว เพราะมักมาพร้อมกับการใช้เลเวอเรจสูง สัญญาณเตือนทางพฤติกรรมมีสรุปไว้ในบทความเรื่องสัญญาณเตือนว่ากำลังเทรดเอาคืน

4. ความลำเอียงเพื่อยืนยันความเชื่อ (Confirmation Bias)

การอ่านเฉพาะบทวิเคราะห์ที่สนับสนุนสถานะที่เปิดอยู่แล้ว เทรดเดอร์ที่ถือสถานะซื้อยูโรมักอ่านแต่บทวิเคราะห์ที่มองยูโรเป็นขาขึ้น และมองข้ามฝั่งที่มองเป็นขาลง จนถือสถานะต่อไปแม้มีหลักฐานว่าการเทรดนั้นผิดพลาด วิธีแก้ที่ใช้ได้จริงคือ เขียนเงื่อนไขที่จะพิสูจน์ว่าแนวคิดนั้นผิดไว้ล่วงหน้า ก่อนเข้าเทรดทุกครั้ง

5. ความเกลียดการขาดทุน (Loss Aversion)

ปรากฏการณ์ Disposition Effect ซึ่งถูกตั้งชื่อครั้งแรกโดย Hersh Shefrin และ Meir Statman ในปี 1985 อธิบายพฤติกรรมการขายสถานะที่ได้กำไรเร็วเกินไป แต่ถือสถานะที่ขาดทุนไว้นานเกินไป Terrance Odean ทดสอบแนวคิดนี้กับบัญชีนักลงทุนกว่า 10,000 บัญชี และยืนยันว่านักลงทุนรับรู้ผลกำไรได้เร็วกว่าการรับรู้ผลขาดทุนอย่างมีนัยสำคัญ (Are Investors Reluctant to Realize Their Losses?, Journal of Finance, 1998) เพราะขาดทุนที่ยังไม่ปิดสถานะจะยังไม่รู้สึกเหมือนเป็นเรื่องจริง เทรดเดอร์จึงหลีกเลี่ยงการปิดสถานะนั้น

6. ความใจร้อนและความอยากลงมือทำ

การมองว่าวันที่ไม่มีสถานะใดในมือคือวันที่เสียเปล่า ทั้งที่ตลาดส่วนใหญ่ของเวลาอยู่ในสภาวะที่ไม่เข้าเงื่อนไขของกลยุทธ์ใดเป็นพิเศษ เทรดเดอร์ที่ต้องการความเคลื่อนไหวตลอดเวลา มักเข้าเทรดในจังหวะที่ไม่ผ่านเกณฑ์ของตัวเอง เพียงเพื่อให้รู้สึกว่าได้มีส่วนร่วมกับตลาด

7. ความมั่นใจเกินไป (Overconfidence)

การเทรดกำไรต่อเนื่องหลายครั้ง มักถูกตีความว่าเป็นเพราะฝีมือ ทั้งที่จริงอาจเป็นเพราะสภาวะตลาดเอื้ออำนวยเท่านั้น Mark Grinblatt และ Matti Keloharju นำข้อมูลนักลงทุนมาจับคู่กับแบบประเมินทางจิตวิทยาและประวัติการขับรถ และพบว่าผู้ที่มั่นใจเกินไปและชอบความเสี่ยงมีแนวโน้มเทรดถี่กว่าคนอื่นอย่างมีนัยสำคัญ (Sensation Seeking, Overconfidence, and Trading Activity, Journal of Finance, 2009) ความมั่นใจมักพุ่งสูงที่สุด ในจังหวะที่ควรคงขนาดสถานะไว้เท่าเดิมมากที่สุด

จะพัฒนาจิตวิทยาการเทรดได้อย่างไร

สร้างความตระหนักรู้ทางอารมณ์

บันทึกสภาวะอารมณ์ของตัวเอง ณ จังหวะที่เข้าเทรด ไม่ใช่บันทึกย้อนหลัง เพียงหนึ่งบรรทัดต่อการเทรดหนึ่งครั้งก็เพียงพอ ระบุจังหวะเข้า เหตุผลที่เข้า และความรู้สึกในขณะนั้น หลังจากบันทึกครบ 50 ครั้ง รูปแบบพฤติกรรมจะเริ่มปรากฏชัด และเทรดเดอร์ส่วนใหญ่จะพบว่าการขาดทุนของตนมักกระจุกตัวอยู่ในสภาวะอารมณ์ไม่กี่แบบที่ระบุได้ เช่น ความเบื่อ ความหงุดหงิด หรือความเร่งรีบ

สร้างวินัยให้เป็นส่วนหนึ่งของกระบวนการเทรด

วินัยจะใช้ได้ผลดีกว่า เมื่อถูกกำหนดเป็นกฎเชิงกลไกที่ตายตัว มากกว่าปล่อยให้เป็นแค่ความตั้งใจ ควรกำหนดความเสี่ยงสูงสุดต่อการเทรดหนึ่งครั้งเป็นสัดส่วนคงที่ของเงินทุนในบัญชี ตั้งวงเงินขาดทุนสูงสุดต่อวันที่จะปิดการเทรดทันทีเมื่อถึงจุดนั้น และตั้งจุดตัดขาดทุนกับจุดทำกำไรไว้ตั้งแต่ตอนเข้าเทรด ไม่ใช่รอให้ราคาเคลื่อนไหวไปก่อนแล้วค่อยตั้ง เครื่องมือคำนวณขนาดสถานะ (Position Size Calculator) ช่วยตัดขั้นตอนการตัดสินใจเรื่องขนาดสถานะออกจากช่วงที่อารมณ์กำลังพลุ่งพล่าน และอัตราส่วนความเสี่ยงต่อผลตอบแทน (Risk-Reward Ratio) ที่กำหนดไว้ล่วงหน้าก็ช่วยตัดการตัดสินใจเรื่องจังหวะออกจากตลาดไปได้เช่นกัน

ฝึกฝนภายใต้ความเครียด

ทักษะที่ฝึกฝนในสภาวะตลาดสงบ ไม่ได้แปลว่าจะใช้ได้ผลในสภาวะตลาดผันผวนเสมอไป ควรลดขนาดสถานะลงอย่างตั้งใจในช่วงที่มีการประกาศข้อมูลเศรษฐกิจสำคัญหรือการประชุมธนาคารกลาง เพื่อให้ต้นทุนของความผิดพลาดทางอารมณ์อยู่ในระดับต่ำ ขณะที่ยังได้สัมผัสประสบการณ์จริง เทรดเดอร์ที่ฝึกฝนเฉพาะในตลาดที่เงียบสงบ จะยังไม่ผ่านการพิสูจน์ในช่วงเวลาที่สำคัญที่สุด

ดูแลสุขภาพกายและใจให้พร้อม

สภาวะร่างกายส่งผลต่อการตัดสินใจเสี่ยงโดยตรง John Coates และ Joe Herbert วัดระดับฮอร์โมนของเทรดเดอร์ในห้องเทรดที่ลอนดอน และพบว่าระดับฮอร์โมนเทสโทสเตอโรนในตอนเช้าของเทรดเดอร์แต่ละคน สามารถทำนายผลกำไรของวันนั้นได้ ขณะที่ระดับฮอร์โมนคอร์ติซอลพุ่งสูงขึ้นอย่างชัดเจนเมื่อตลาดผันผวน (Endogenous steroids and financial risk taking, PNAS, 2008) คอร์ติซอลที่สูงขึ้นสัมพันธ์กับพฤติกรรมที่ระมัดระวังมากขึ้น ส่วนเทสโทสเตอโรนที่สูงขึ้นสัมพันธ์กับพฤติกรรมที่กล้าเสี่ยงมากขึ้น การนอนหลับให้เพียงพอ การออกกำลังกาย และการพักจากหน้าจอ ล้วนเป็นปัจจัยที่ส่งผลต่อคุณภาพการตัดสินใจ ไม่ใช่เรื่องเสริมที่มีหรือไม่มีก็ได้

ความสมดุลระหว่างจิตวิทยาและกลยุทธ์

ทั้งสองส่วนนี้ทำงานร่วมกัน ไม่สามารถแยกจากกันได้ ตารางด้านล่างสรุปให้เห็นว่าแต่ละองค์ประกอบมีบทบาทอย่างไร

กลยุทธ์ที่มีความได้เปรียบเชิงสถิติจริง ก็ย่อมมีช่วงที่ขาดทุนต่อเนื่องได้เช่นกัน ค่าคาดหวังของกลยุทธ์จะปรากฏชัดในการเทรดหลักร้อยครั้ง ไม่ใช่แค่สิบครั้ง จิตวิทยาคือสิ่งที่ทำให้เทรดเดอร์อยู่ในตลาดได้นานพอ จนกว่าความได้เปรียบนั้นจะแสดงผลออกมา นี่จึงเป็นเหตุผลที่จิตวิทยาควรอยู่คู่กับการบริหารความเสี่ยง ไม่ใช่แยกออกจากกัน

คำถามที่พบบ่อย

การเทรดเป็นเรื่องจิตวิทยา 80% จริงหรือไม่

ไม่จริงในเชิงสถิติที่วัดผลได้ ตัวเลข 80% เป็นเพียงคำพูดติดปากที่ใช้กันทั่วไป มากกว่าจะเป็นข้อมูลที่มีการวัดผลจริง แต่งานวิจัยชี้ให้เห็นว่าพฤติกรรมมีต้นทุนที่วัดผลได้จริง โดย Barber และ Odean พบว่ากลุ่มเทรดเดอร์ที่เทรดถี่ที่สุดในกลุ่มตัวอย่าง ให้ผลตอบแทนต่ำกว่าตลาดโดยรวมราว 6 จุดเปอร์เซ็นต์ต่อปี ซึ่งเกิดจากความถี่ในการเทรด มากกว่าการเลือกกลยุทธ์

ทำไมเทรดเดอร์รายย่อยส่วนใหญ่จึงขาดทุน

ข้อมูลจากหน่วยงานกำกับดูแลระบุว่า อัตราการขาดทุนของบัญชีเทรด CFD รายย่อยอยู่ระหว่าง 68% ถึง 89% ขึ้นอยู่กับเขตอำนาจกฎหมายและช่วงเวลาที่ศึกษา ปัจจัยที่เกี่ยวข้องได้แก่ การใช้เลเวอเรจ ต้นทุนการทำธุรกรรม การเทรดถี่เกินไป และพฤติกรรม Disposition Effect ที่ถือสถานะขาดทุนไว้นานเกินไป

จะควบคุมอารมณ์ระหว่างเทรดได้อย่างไร

วิธีที่ได้ผลคือลดจำนวนการตัดสินใจที่ต้องทำในขณะเทรดจริง กำหนดขนาดสถานะ จุดตัดขาดทุน และจุดทำกำไรไว้ก่อนเข้าเทรด ตั้งวงเงินขาดทุนสูงสุดต่อวันไว้ล่วงหน้า และจดบันทึกสภาวะอารมณ์ในทุกครั้งที่เข้าเทรด เพื่อให้เห็นรูปแบบพฤติกรรมของตัวเองชัดขึ้นเมื่อเวลาผ่านไป

กลยุทธ์หรือจิตวิทยา อะไรสำคัญกว่ากัน

ทั้งสองอย่างจำเป็นเท่ากัน แต่ล้มเหลวคนละแบบ เทรดเดอร์ที่มีจิตวิทยาแข็งแรงแต่ไม่มีความได้เปรียบเชิงสถิติ จะขาดทุนอย่างช้า ๆ จากต้นทุนการเทรด ส่วนเทรดเดอร์ที่มีความได้เปรียบเชิงสถิติแต่จิตวิทยาไม่แข็งแรง จะเลิกใช้กลยุทธ์นั้นทันทีที่เจอช่วงขาดทุนรอบแรก จิตวิทยาคือสิ่งที่ทำให้กลยุทธ์ได้รับการพิสูจน์อย่างแท้จริง

สรุป

เมื่อผลลัพธ์ไม่เป็นไปตามหวัง เทรดเดอร์ส่วนใหญ่มักมองหากลยุทธ์ใหม่ที่ดีกว่า แต่งานวิจัยที่ตีพิมพ์ชี้ไปในทางอื่น ความมั่นใจเกินไปทำให้เทรดถี่ขึ้น ความเกลียดการขาดทุนทำให้ปิดสถานะช้าลง และความรุนแรงทางอารมณ์มีความสัมพันธ์กับผลตอบแทนที่แย่ลง ทั้งหมดนี้เกิดขึ้นได้ไม่ว่าจะใช้อินดิเคเตอร์ตัวใดอยู่บนกราฟก็ตาม

จุดเริ่มต้นที่ทำได้จริงคือการวัดผล ลองบันทึกข้อมูลของการเทรด 30 ครั้งต่อจากนี้ ทั้งจังหวะเข้า จุดออกที่วางแผนไว้ จุดออกจริง และสภาวะอารมณ์ ณ ตอนเข้าเทรดหนึ่งบรรทัด

คำเตือน: เนื้อหานี้จัดทำขึ้นเพื่อให้ข้อมูลทั่วไปเท่านั้น ไม่ถือเป็น (และไม่ควรนำไปใช้เป็น) คำแนะนำทางการเงิน การลงทุน หรือคำแนะนำอื่นใดที่ควรนำไปใช้อ้างอิง ความเห็นที่ปรากฏในเนื้อหานี้ไม่ถือเป็นคำแนะนำจาก EBC หรือผู้เขียนว่าการลงทุน หลักทรัพย์ ธุรกรรม หรือกลยุทธ์การลงทุนใด ๆ เหมาะสมกับบุคคลใดบุคคลหนึ่งเป็นการเฉพาะ