Đăng vào: 2026-05-04
Mỹ có heli. Điều nước này còn thiếu là năng lực linh hoạt về mặt chiến lược. Sự gián đoạn tại Qatar trong năm 2026 đã làm lộ rõ một rủi ro chuỗi cung ứng ít được chú ý đối với AI: an ninh heli không phụ thuộc quá nhiều vào việc quốc gia nào có khí dưới lòng đất, mà phụ thuộc vào bên nào có thể xử lý, lưu trữ, vận chuyển và phân bổ nguồn khí này khi cú sốc xảy ra.
Những điểm chính
Mỹ là nhà sản xuất heli được báo cáo lớn nhất thế giới, nhưng vị thế dẫn đầu về sản lượng không đủ để ngăn một cú sốc chuỗi cung ứng.
Heli là một đầu vào ẩn của chip AI, do các nhà máy sản xuất chip sử dụng khí này để kiểm soát nhiệt độ wafer trong quá trình khắc bán dẫn.
Hệ thống Heli Liên bang đã được bán trong năm 2024, khiến Mỹ không còn kho dự trữ heli công do chính phủ kiểm soát.
Sự gián đoạn tại Qatar đã cho thấy thị trường phụ thuộc lớn vào logistics heli lỏng, container chuyên dụng và các tuyến vận tải biển đi qua Vịnh Ba Tư trong bối cảnh rủi ro tại eo biển Hormuz chưa kết thúc.
Việc heli không nằm trong khung dự trữ khoáng sản chiến lược mới của Mỹ cho thấy một khoảng trống chính sách, chứ không phải sự thiếu hụt về địa chất.
Cú sốc heli không xuất phát từ việc Mỹ đã cạn kiệt nguồn khí dưới lòng đất. Vấn đề nằm ở chỗ liệu heli có thể được xử lý, lưu trữ, vận chuyển và phân bổ đủ nhanh khi một nhà cung cấp lớn bất ngờ ngừng hoạt động hay không, tương tự như cách khả năng chuyển đổi tài sản thành tiền mặt bị thắt chặt trong các cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu.
Điều này đặc biệt quan trọng đối với chip AI, nhất là trong bối cảnh các giao dịch liên quan đến chip AI đang diễn ra vô cùng sôi động, vì các nhà máy sản xuất chip dùng heli để kiểm soát nhiệt độ wafer trong quá trình khắc bán dẫn. Các chuyên gia cho rằng với quy trình sản xuất hiện nay, chưa có vật liệu thay thế nào thực sự dễ áp dụng. (1)
Trong năm 2025, Mỹ đã bán hoặc sử dụng khoảng 81 triệu mét khối heli Grade-A và heli dạng khí, cao hơn bất kỳ nhà sản xuất nào khác được báo cáo. Qatar sản xuất khoảng 63 triệu mét khối, trong khi sản lượng heli toàn cầu đạt khoảng 190 triệu mét khối. USGS cũng ghi nhận kho dự trữ heli của chính phủ Mỹ là “Không có.” (2)
Đây chính là điểm yếu cốt lõi. Mỹ có sản lượng heli, có nguồn tài nguyên, có năng lực xử lý và có chuyên môn từ khu vực tư nhân. Điều nước này không còn là một kho dự trữ heli do chính phủ kiểm soát, có thể đóng vai trò như bộ đệm công trong giai đoạn nguồn cung bị gián đoạn vì địa chính trị.
Cũng cần lưu ý một điểm: USGS cho biết số liệu của Mỹ bao gồm cả lượng heli được khai thác từ Canada và được tinh chế thành heli Grade-A tại Mỹ. Vì vậy, “nhà sản xuất được báo cáo lớn nhất” không có nghĩa là Mỹ kiểm soát toàn bộ từng mắt xích trong chuỗi cung ứng.
| Chỉ số | Con số |
|---|---|
| Lượng heli Grade-A và heli dạng khí của Mỹ bán/sử dụng năm 2025 | 81 triệu mét khối |
| Sản lượng heli của Qatar năm 2025 | 63 triệu mét khối |
| Sản lượng heli toàn cầu năm 2025 | 190 triệu mét khối |
| Kho dự trữ heli của chính phủ Mỹ | Không có |
| Nguồn tài nguyên heli có thể khai thác của Mỹ | 8.49 tỷ mét khối |
| Tỷ lệ sử dụng heli của Mỹ trong môi trường có kiểm soát, sợi quang và bán dẫn | 17% |
Dữ liệu của USGS cho thấy vì sao vị thế của Mỹ rất mạnh, nhưng chưa đủ để mang tính quyết định. Thông qua các bước nghiên cứu các biến số kinh tế tổng thể, ta thấy nhu cầu heli trải rộng trên nhiều lĩnh vực, gồm bán dẫn, MRI, hàng không vũ trụ, khí chuyên dụng, hàn, phát hiện rò rỉ, hoạt động lặn và nhiều ứng dụng khác. Khi thiếu hụt xảy ra, bài toán không chỉ là giá cả, mà còn là phân bổ.
Heli là một đầu vào có chi phí nhỏ, nhưng ảnh hưởng rất lớn trong sản xuất bán dẫn.
Các nhà sản xuất chip sử dụng heli trong quá trình khắc, tức quá trình loại bỏ vật liệu khỏi tấm wafer silic để tạo nên cấu trúc transistor. Loại khí này giúp kiểm soát nhiệt độ wafer, một yếu tố then chốt vì sản xuất chip tiên tiến đòi hỏi điều kiện quy trình phải ổn định ở mức rất cao.
Đây là lý do heli khác với nhiều nguyên liệu công nghiệp khác. Nếu nguồn cung trở nên khan hiếm, các nhà máy sản xuất chip có thể dựa vào lượng tồn kho hoặc ưu tiên những dây chuyền có biên lợi nhuận cao nhất. Tuy nhiên, họ không thể đơn giản chuyển sang một loại khí khác mà không phải thay đổi các quy trình sản xuất đã được kiểm chứng.
Qatar không dễ được thay thế, vì nước này không chỉ là một nhà sản xuất heli. Qatar còn là nhà cung cấp lớn heli lỏng, gắn với một hệ thống sản xuất LNG cụ thể, một vị trí địa lý cụ thể và một mạng lưới container chuyên dụng.
Khi dư âm của các cuộc xung đột và căng thẳng tại Trung Đông vẫn còn kéo dài, QatarEnergy cho biết họ đã ngừng sản xuất LNG và các sản phẩm liên quan vào ngày 2 tháng 3 sau các cuộc tấn công vào cơ sở ở Ras Laffan và Mesaieed, sau đó tuyên bố bất khả kháng với các khách hàng bị ảnh hưởng vào ngày 4 tháng 3. (3,4)
Nút thắt gây thiệt hại lớn hơn nằm ở khâu hậu cần. Heli lỏng được vận chuyển trong các bình chuyên dụng có lớp cách nhiệt. Gasworld đưa tin rằng 200 bình chuyên dụng chứa heli lỏng vẫn bị mắc kẹt tại Qatar và chưa có tuyến vận chuyển rõ ràng, dù CEO của Air Liquide cho biết xuất khẩu bằng đường bộ là khả thi. (5)
| Ràng buộc | Vì sao điều này quan trọng |
|---|---|
| Hợp đồng | Người mua có thể bị ràng buộc với nhà cung cấp cụ thể và các điều khoản giao hàng riêng. |
| Dạng vật lý | Heli thô, heli dạng khí, heli hạng A và heli lỏng không thể thay thế cho nhau ở mọi công đoạn. |
| Bình chứa | Heli lỏng cần các bình chuyên dụng vốn có nguồn cung hạn chế. |
| Địa lý | Hàng xuất khẩu từ Qatar phụ thuộc vào các tuyến vận chuyển rời khỏi khu vực Vịnh Ba Tư. |
| Thời điểm | Các nhà máy bán dẫn cần nguồn giao hàng đáng tin cậy, chứ không chỉ là nguồn cung toàn cầu trên danh nghĩa. |
| Lưu trữ | Lưu trữ heli dài hạn đòi hỏi hạ tầng chuyên dụng. |
Năng lực sản xuất của Mỹ rõ ràng có giá trị. Nhưng điều đó không tự động giải quyết một cú sốc hậu cần liên quan đến heli lỏng, đặc biệt với những khách hàng đang phụ thuộc vào nguồn cung từ Qatar.
Hệ thống heli liên bang trước đây được xây dựng nhằm bảo đảm an ninh nguồn cung công. Tuy nhiên, Đạo luật Quản lý Heli năm 2013 yêu cầu BLM thanh lý tài sản heli liên bang, và BLM đã hoàn tất việc bán Hệ thống Heli Liên bang cho Messer vào ngày 27 tháng 6 năm 2024. Quyết định này cho thấy xu hướng tư nhân hóa các nguồn lực chiến lược, khác hẳn với cách ngân hàng trung ương Hoa Kỳ duy trì quyền kiểm soát đối với chính sách tiền tệ quốc gia.
Điều đó không có nghĩa là hạ tầng này biến mất. Nó có nghĩa là chính phủ liên bang không còn kiểm soát hệ thống này như một công cụ bảo đảm an ninh nguồn cung công cộng.
Các hợp đồng tư nhân có thể vận hành hiệu quả trong điều kiện thị trường bình thường. Nhưng hàng tồn kho tư nhân và các thỏa thuận giao hàng thương mại không giống một kho dự trữ chiến lược được thiết kế để ứng phó với rối loạn địa chính trị.
Vào tháng 2 năm 2026, EXIM công bố Project Vault, một Dự trữ Khoáng sản Quan trọng Chiến lược của Mỹ được thiết kế theo mô hình đối tác công tư với cơ chế quản trị độc lập. EXIM cho biết hội đồng quản trị đã phê duyệt khoản vay trực tiếp lên tới $10 billion để hỗ trợ sáng kiến này. (7)
Heli không nằm trong Danh sách Khoáng sản Quan trọng cuối cùng năm 2025. Bộ Nội vụ cho biết danh sách này bao gồm 60 khoáng chất được xem là thiết yếu đối với nền kinh tế và an ninh quốc gia của Mỹ, đồng thời có nguy cơ gặp rủi ro chuỗi cung ứng. Heli vắng mặt trong danh sách đó, nên PIIE cho rằng khí này không được Project Vault bao phủ. (8)
PIIE lập luận rằng việc loại trừ này khiến heli nằm ngoài Project Vault, dù khí này có ý nghĩa chiến lược đối với bán dẫn, chẩn đoán hình ảnh y tế, hàng không vũ trụ và quốc phòng. Lập luận của họ khá trực diện: heli là một loại khí, phần lớn được sản xuất như sản phẩm phụ của khí tự nhiên, khó lưu trữ và không phù hợp với mô hình kho dự trữ khoáng sản truyền thống. (9)
Điều đó khiến heli khó phù hợp với một mô hình dự trữ được xây quanh kim loại. Nhưng nếu khung chính sách không thể xử lý heli, thì chính khung đó vẫn còn thiếu sót.
Một kho dự trữ heli chiến lược sẽ không giống một kho chứa đầy đồng, lithium hay nam châm đất hiếm.
Heli lỏng có thể bốc hơi. Heli dạng khí khó lưu giữ. Lưu trữ dài hạn đòi hỏi bể chứa địa chất, đường ống, hang muối hoặc các hạ tầng chuyên dụng khác. PIIE cho rằng một kho dự trữ khả thi nhiều khả năng sẽ cần luân chuyển hàng tồn kho thông qua người dùng thương mại, thay vì chỉ lưu trữ thụ động. (9)
| Đặc điểm dự trữ | Mục đích |
|---|---|
| Lưu trữ địa chất | Giữ heli trong thời gian dài hơn mà không chỉ phụ thuộc vào các bình chứa ngắn hạn. |
| Luân chuyển thương mại | Giữ heli lưu thông qua những người dùng thực tế thay vì để nằm bất động trong kho. |
| Quy tắc phân bổ khẩn cấp | Xác định ngành nào được ưu tiên trong giai đoạn thiếu hụt. |
Trong một cuộc thiếu hụt nghiêm trọng, các nhà máy bán dẫn, bệnh viện, người dùng hàng không vũ trụ, nhà nghiên cứu, thợ hàn và nhà cung cấp bóng bay không có cùng mức độ quan trọng. Một kho dự trữ không có quy tắc phân bổ thì chưa thể được xem là một chiến lược.
Hàn Quốc là điểm chịu áp lực rõ nhất trong ngắn hạn. Korea Times, dẫn lời Hiệp hội Thương mại Quốc tế Hàn Quốc, đưa tin rằng Hàn Quốc phụ thuộc vào Qatar tới 64,7% lượng heli nhập khẩu trong năm ngoái. (10)
Điều này quan trọng vì Hàn Quốc là nơi đặt trụ sở của Samsung Electronics và SK Hynix, hai nhà sản xuất chip bộ nhớ lớn nhất thế giới. Bộ nhớ băng thông cao, hay HBM, nằm ở trung tâm của các bộ tăng tốc AI. Korea Times đưa tin rằng lượng heli dự trữ của các nhà sản xuất chip trong nước được dự kiến có thể dùng trong khoảng 6 tháng, khiến thời gian duy trì nguồn cung trở thành rủi ro chính, thay vì nguy cơ đóng cửa ngay lập tức.
Đài Loan là một rủi ro mang tính chiến lược nhiều hơn là trường hợp chịu áp lực cấp bách nhất. Dù giá cổ phiếu TSMC từng tăng mạnh nhờ nhu cầu chip AI khổng lồ, nhà sản xuất này nói với AP rằng họ không dự báo sẽ có tác động đáng kể từ tình trạng thiếu hụt heli tại thời điểm báo cáo và sẽ tiếp tục theo dõi tình hình. Tuy vậy, vai trò của Đài Loan trong các vi mạch logic tiên tiến đồng nghĩa với việc bất kỳ gián đoạn nào đối với những đầu vào quan trọng của nhà máy sản xuất cũng đều khiến giới đầu tư trên sàn giao dịch cổ phiếu toàn cầu phải thận trọng theo dõi diễn biến thị trường.
Đây không phải là câu chuyện đơn giản theo kiểu “sản xuất chip AI sẽ sụp đổ”. Cách nhìn đó quá phiến diện.
Rủi ro thị trường hẹp hơn, nhưng vẫn rất đáng chú ý: heli là một đầu vào ít nổi bật nhưng có thể trở thành nút thắt nếu nguồn cung, hậu cần, hợp đồng và kho bãi cùng lúc bị siết lại. Với các nhà sản xuất chip, vấn đề không nằm nhiều ở chi phí heli, mà nằm ở độ chắc chắn của việc giao hàng.
Về lý thuyết, một nhà máy không cần heli rẻ. Điều họ cần là đúng loại heli, được giao đúng lịch. Tín hiệu leo thang rõ nhất sẽ xuất hiện khi các nhà sản xuất chip chuyển từ cách nói “theo dõi nguồn cung” sang bình luận về việc rút giảm tồn kho, ưu tiên sản xuất hoặc phân bổ từ nhà cung cấp.
Chuỗi cung ứng phần cứng AI phụ thuộc vào nhiều thứ hơn là GPU, HBM, công cụ quang khắc, đóng gói tiên tiến và điện cho trung tâm dữ liệu. Chúng cũng phụ thuộc vào những đầu vào công nghiệp vốn hiếm khi được chú ý, cho đến khi sự biến động của giai đoạn phát triển và suy thoái kinh tế bất ngờ khiến các tài nguyên này trở nên quan trọng và khan hiếm hơn.
Mỹ không đơn thuần đang thiếu heli. Vấn đề là mức độ sẵn sàng của nguồn heli.
Nước này dẫn đầu về sản lượng được báo cáo và có nguồn tài nguyên lớn. Nhưng cú sốc từ Qatar cho thấy vị thế dẫn đầu về sản xuất không đồng nghĩa với khả năng kiểm soát chuỗi cung ứng. Sau khi Hệ thống Heli Liên bang được bán trong năm 2024 và heli bị loại khỏi Danh sách Khoáng sản Quan trọng 2025, lợi thế heli của Mỹ chủ yếu được quản lý thông qua thị trường tư nhân, thay vì một chiến lược công hiện đại.
Với chuỗi cung ứng AI, khi mà các Big Tech sẵn sàng chi tới 600 tỷ USD cho lĩnh vực này, đây là một cảnh báo rõ ràng dành cho các doanh nghiệp dẫn đầu như gã khổng lồ phần mềm Microsoft và các đối tác công nghệ liên quan. Nút thắt tiếp theo có thể không phải là đầu vào đắt nhất. Nó có thể là đầu vào mà các nhà hoạch định chính sách đã quên phân loại đúng.
(1) Associated Press, “Tại sao chiến tranh Iran quan trọng đối với nguồn cung helium toàn cầu,” 2026.
(3) QatarEnergy, “QatarEnergy ngừng sản xuất LNG,” ngày 2 tháng 3 năm 2026.
(4) QatarEnergy, “QatarEnergy tuyên bố bất khả kháng,” ngày 4 tháng 3 năm 2026.
(5) Gasworld, “5 vấn đề chính từ khoản phí Hormuz,” 2026.
(6) Cục Quản lý Đất đai, “BLM hoàn tất việc bán Hệ thống Helium Liên bang,” ngày 27 tháng 6 năm 2024.
(7) EXIM, “EXIM phê duyệt khoản vay Dự án Vault…,” ngày 2 tháng 2 năm 2026.
