Giá dầu diesel đạt mức kỷ lục 5,90 đô la trong khi giá dầu Brent dưới 100 đô la. Tại sao giá nhiên liệu lại tăng nhanh hơn giá dầu thô?

Giá dầu diesel đang tăng nhanh hơn giá dầu thô vì phần lớn tình trạng khan hiếm hiện nay nằm ở giai đoạn sau khi thùng dầu thô đã rời khỏi thị trường dầu mỏ. Các nhà máy lọc dầu đang vận hành gần hết công suất, nguồn cung diesel quốc tế đã giảm, và tồn kho thành phẩm tại các khu vực trọng điểm đang ở mức mỏng bất thường, tạo ra một mức phụ trội khan hiếm mà riêng giá dầu Brent không thể phản ánh hết.

Giá diesel bình quân toàn nước Mỹ theo AAA đã lập kỷ lục danh nghĩa 5,897 USD/gallon vào ngày 6/9, trong khi giá dầu Brent giao dịch ở mức 96,80 USD/thùng vào ngày 7/9. Trong khi đó, chênh lệch giá lọc dầu diesel tại Nam Âu đã vượt ngưỡng 100 USD/thùng.

Những điểm chính

• Câu hỏi đầu tiên khi giá nhiên liệu tăng vọt là tình trạng khan hiếm đang nằm ở đâu: dầu thô, khâu lọc dầu, hay thành phẩm.

• Các nhà máy lọc dầu Mỹ vận hành ở mức 98% công suất vào ngày 28/8, nhưng tồn kho sản phẩm chưng cất vẫn thấp hơn 14% so với mức trung bình theo mùa 5 năm.

• Tồn kho sản phẩm chưng cất tại khu vực Bờ Đông nước Mỹ đã giảm xuống mức thấp kỷ lục 19,3 triệu thùng, trong khi chênh lệch giá lọc dầu diesel tại châu Âu đã vượt 100 USD/thùng.

• Do đó, giá diesel vẫn có thể duy trì ở mức đắt đỏ bất thường ngay cả khi giá dầu Brent chưa quay lại các đỉnh giá trước đây.

Tình trạng khan hiếm diesel đang nằm ở đâu?

Diesel bắt nguồn từ dầu thô, nhưng ba thị trường khác nhau sẽ quyết định liệu có đủ nhiên liệu đến tay người tiêu dùng hay không.

Khung phân tích này giúp phân biệt các loại cú sốc nhiên liệu khác nhau.

• Nếu giá dầu Brent tăng mạnh trong khi chênh lệch giá lọc dầu diesel tương đối ổn định, phần lớn áp lực đến từ thị trường dầu thô.

• Nếu giá dầu Brent tương đối được kiểm soát trong khi chênh lệch giá lọc dầu diesel tăng vọt, tình trạng khan hiếm tập trung ở khâu hạ nguồn, tức là lọc dầu hoặc nguồn cung thành phẩm.

Trường hợp thứ ba có thể xảy ra khi nguồn cung diesel tổng thể có vẻ đủ, nhưng một khu vực nào đó lại chứng kiến giá tăng mạnh. Điều này có thể là dấu hiệu của tồn kho địa phương thấp, nhập khẩu không đủ, hoặc tắc nghẽn vận chuyển. Thị trường hiện nay có dấu hiệu của cả ba trường hợp trên, nhưng mức phụ trội diesel bất thường lớn cho thấy khâu lọc dầu và nguồn cung thành phẩm đang đóng vai trò chi phối.

So sánh 2022 và 2026: Diesel lập kỷ lục dù giá dầu thô rẻ hơn

So sánh với kỷ lục giá diesel trước đây của Mỹ cho thấy rõ sự mất cân đối hiện nay.

Kỷ lục giá diesel trước đó theo AAA là 5,8159 USD/gallon vào ngày 19/6/2022. Giá dầu Brent khi đó giao dịch trong khoảng từ 110 đến 124 USD/thùng, trong khi Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ (EIA) đã mô tả chênh lệch giá lọc dầu diesel là cao hơn nhiều so với mức trung bình lịch sử.

Hiện tại, giá diesel đã vượt kỷ lục giá bán lẻ danh nghĩa đó, trong khi giá dầu Brent lại thấp hơn khoảng 20 USD hoặc hơn so với phần lớn biên độ giá hồi tháng 6/2022. Điểm khác biệt nằm ở mức phụ trội lớn hơn nhiều được cộng thêm sau giai đoạn dầu thô.

Công suất lọc dầu cao, tồn kho diesel mỏng và chênh lệch giá lọc dầu lập kỷ lục

Trong tuần kết thúc ngày 28/8, các nhà máy lọc dầu Mỹ xử lý 17,496 triệu thùng dầu thô mỗi ngày và vận hành ở mức 98,0% công suất. Tồn kho dầu thô thương mại ở mức khoảng 424,5 triệu thùng.

Tuy nhiên, tồn kho sản phẩm chưng cất chỉ đạt 104,2 triệu thùng, thấp hơn khoảng 14% so với mức trung bình theo mùa 5 năm. Tồn kho toàn quốc tăng nhẹ trong tuần gần nhất nên chưa chạm mức thấp kỷ lục mọi thời đại, nhưng vùng đệm theo mùa vẫn ở mức mỏng bất thường.

Khu vực Bờ Đông còn eo hẹp hơn nhiều. Tồn kho sản phẩm chưng cất giảm xuống còn 19,3 triệu thùng vào ngày 28/8, mức thấp nhất kể từ khi EIA bắt đầu thống kê dữ liệu khu vực này vào năm 1990. Mức thấp kỷ lục trước đó là khoảng 21 triệu thùng vào tháng 5/2022.

Tồn kho dầu thô và tồn kho sản phẩm chưng cất không phải là hai loại có thể so sánh trực tiếp, nhưng khi đặt cạnh nhau, chúng vẫn cho thấy một điểm mấu chốt: hệ thống lọc dầu của Mỹ đang xử lý khối lượng dầu thô lớn, gần chạm giới hạn thực tế, trong khi vùng đệm thành phẩm vẫn còn mỏng.

Chênh lệch giá lọc dầu càng củng cố thực tế này. Mức phụ trội của diesel so với dầu thô tại Nam Âu đã đạt kỷ lục 104,08 USD/thùng, đưa giá diesel bán buôn lên 198,73 USD/thùng.

Công suất vận hành cao, tồn kho thành phẩm mỏng và chênh lệch giá lọc dầu lập kỷ lục đều chỉ về cùng một hướng: phần khó khăn của thị trường ngày càng nằm ở việc chuyển hóa và vận chuyển đủ lượng diesel, chứ không đơn thuần là tìm thêm một thùng dầu thô.

Tình trạng thiếu hụt nguồn cung diesel toàn cầu đang lan đến thị trường Mỹ

Công suất lọc dầu toàn cầu đạt 80,9 triệu thùng/ngày trong tháng 7, thấp hơn gần 5 triệu thùng/ngày so với cùng kỳ năm trước. Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) cũng hạ dự báo công suất vận hành nhà máy lọc dầu trong quý III thêm 370.000 thùng/ngày do gián đoạn xuất khẩu thành phẩm tại Trung Đông và các cuộc tấn công nhằm vào nhà máy lọc dầu Nga.

Cùng lúc đó, nguồn cung diesel quốc tế cũng đã giảm. Xuất khẩu diesel từ Nga, Trung Đông và châu Á giảm 1,3 triệu thùng/ngày so với cùng kỳ năm trước, tương đương khoảng 20% khối lượng diesel giao dịch qua đường biển toàn cầu.

Điều này có ý nghĩa với giá tại Mỹ vì diesel được giao dịch trên phạm vi toàn cầu. Khi người mua tại châu Âu hoặc các thị trường nước ngoài khác sẵn sàng trả giá cao hơn nhiều, các nhà máy lọc dầu Mỹ có động lực bán ra các thị trường đó thay vì chỉ tiêu thụ trong nước.

IEA ước tính tổng khối lượng thành phẩm giao dịch qua đường biển đã giảm 3,8 triệu thùng/ngày so với cùng kỳ năm trước, ngay cả khi xuất khẩu thành phẩm của Mỹ tăng khoảng 700.000 thùng/ngày. Do đó, tình trạng khan hiếm diesel toàn cầu có thể đẩy giá trị các thùng dầu của Mỹ lên cao, ngay cả khi bản thân nước này có sản lượng dầu thô dồi dào.

Vì sao giá dầu Brent vẫn có thể ở dưới mốc 100 USD?

Giá dầu Brent dưới 100 USD không đồng nghĩa với việc thị trường dầu thô đang dư cung. Các gián đoạn tại Trung Đông cũng đã khiến nguồn cung dầu thô thắt chặt hơn, và giá dầu Brent đã tăng đáng kể so với các mức trước đó.

Điểm khác biệt là diesel đang chịu hai lớp áp lực.

• Lớp thứ nhất là chi phí của bản thân dầu thô.

• Lớp thứ hai là chi phí chuyển hóa dầu thô đó thành diesel và đưa nhiên liệu thành phẩm đến thị trường cần nó.

Khi công suất lọc dầu, xuất khẩu thành phẩm và tồn kho thắt chặt mạnh hơn so với nguồn cung dầu thô, chênh lệch giá lọc dầu có thể tăng đủ mạnh để đưa giá diesel lập kỷ lục mới, mà không cần giá dầu Brent quay lại đỉnh năm 2022.

Có thêm dầu thô có thể làm dịu lớp áp lực thứ nhất. Nhưng điều đó không thể nhanh chóng khôi phục công suất lọc dầu, bù đắp lượng xuất khẩu thành phẩm đã mất, hay lấp đầy tồn kho diesel khu vực đã cạn kiệt.

Giá diesel tăng cao tác động đến nền kinh tế như thế nào?

Diesel có ý nghĩa vượt xa các trạm xăng dầu vì nó gắn liền với quá trình vận chuyển hàng hóa trên thực tế.

• Vận tải: chi phí nhiên liệu cao hơn có thể làm tăng chi phí vận tải đường bộ, cước phí vận chuyển và phụ phí nhiên liệu.

• Nông nghiệp: máy kéo, máy gặt và khâu vận chuyển nông sản khiến ngành nông nghiệp chịu ảnh hưởng từ giá diesel xuyên suốt quá trình sản xuất và giao hàng.

• Phân phối: kho bãi, đội xe giao hàng và mạng lưới logistics có thể đối mặt với chi phí vận hành cao hơn khi giá diesel duy trì ở mức cao.

Tác động lên lạm phát không diễn ra một cách tự động. Một số doanh nghiệp chuyển chi phí nhiên liệu tăng thêm sang khách hàng thông qua phụ phí theo hợp đồng, trong khi số khác tự gánh một phần mức tăng này bằng cách chấp nhận biên lợi nhuận thấp hơn. Nhu cầu yếu cũng có thể hạn chế khả năng tăng giá của doanh nghiệp.

Tuy nhiên, nếu cú sốc diesel kéo dài, chi phí vận chuyển tăng cao có thể dần lan sang một phạm vi rộng hơn các loại hàng hóa và dịch vụ.

Cần theo dõi gì khi giá diesel và dầu thô phân kỳ

Thay vì chỉ theo dõi giá dầu Brent, người tham gia thị trường có thể sử dụng khung phân tích ba lớp để xác định áp lực đang hình thành ở đâu:

• Dầu Brent và WTI: Bản thân dầu thô có đang trở nên khan hiếm hơn không?

• Chênh lệch giá lọc dầu diesel: Việc chuyển hóa dầu thô thành nhiên liệu thành phẩm có đang trở nên có giá trị hơn không?

• Công suất vận hành và gián đoạn tại nhà máy lọc dầu: Các nhà máy lọc dầu có thể tăng đáng kể sản lượng hay không?

• Tồn kho sản phẩm chưng cất: Vùng đệm nhiên liệu còn lại là bao nhiêu?

• Dòng chảy thương mại thành phẩm: Các khu vực thiếu hụt có đang nhận đủ lượng diesel thay thế hay không?

Sự thay đổi của các chỉ báo này cũng có thể cho thấy áp lực đang được giải tỏa từ đâu. Chẳng hạn, nếu chênh lệch giá lọc dầu giảm cùng lúc tồn kho cải thiện, đó là dấu hiệu áp lực trên thị trường thành phẩm đang hạ nhiệt, ngay cả khi giá dầu thô vẫn ở mức cao.

Câu hỏi thường gặp

Giá diesel có luôn biến động cùng chiều với giá dầu thô không?

Không. Dầu thô là nguyên liệu chính để sản xuất diesel, nên hai loại giá này có mối liên hệ chặt chẽ theo thời gian. Tuy nhiên, các hạn chế về công suất lọc dầu, tồn kho thấp và gián đoạn trong giao dịch thành phẩm vẫn có thể khiến giá diesel tăng nhanh hơn giá dầu thô, hoặc duy trì ở mức cao ngay cả khi giá dầu thô giảm.

Vì sao đôi khi giá diesel lại đắt hơn giá xăng?

Diesel và xăng chịu tác động từ các điều kiện khác nhau về nhu cầu, lọc dầu và thuế. Diesel được sử dụng nhiều trong vận tải hàng hóa, nông nghiệp và công nghiệp, đồng thời cạnh tranh trong thị trường sản phẩm chưng cất trung gian (middle distillate) rộng hơn, bao gồm cả dầu sưởi. Do đó, khi nguồn cung sản phẩm chưng cất trung gian thắt chặt, giá diesel có thể vượt giá xăng dù cả hai đều được chiết xuất từ dầu thô.

Xác định vị trí khan hiếm quan trọng hơn việc chỉ theo dõi một mức giá

Bài học hữu ích từ đợt tăng giá diesel hiện nay mang tính chẩn đoán: trước tiên cần xác định tình trạng khan hiếm đang nằm ở đâu. Giá dầu Brent tăng mạnh cho thấy áp lực từ thị trường dầu thô. Chênh lệch giá lọc dầu tăng vọt cho thấy tình trạng khan hiếm ở khâu lọc dầu hoặc thành phẩm. Trong khi đó, giá tăng đột biến tại một khu vực dù nguồn cung toàn cầu vẫn đủ lại có thể phản ánh vấn đề về tồn kho hoặc logistics.

Sự phân biệt này mang lại cho người theo dõi thị trường một khung phân tích hữu ích hơn so với việc coi mọi đợt tăng giá nhiên liệu đều là cùng một loại cú sốc dầu mỏ, đồng thời giúp dễ dàng nhận diện điều gì thực sự cần cải thiện trước khi giá diesel hạ nhiệt.